NXB VĂN HOÁ THÔNG TIN

NGUYÊN HOÀNG ĐIỆP - PH U 'ai'JG THANH
HOÀNG ANH

BÁC Hồ
V

Ớ

I

H Ả l\IÔI

NXB VĂN HOÁ THÔNG TIN

BÁC HỔ VỚI HÀ NỘI

V

ới đôi dép cao su giản dị, Bác Hồ đã bôn ba khắp
năm châu bô'n biển để tìm đường cứu nước. Từ
Bến cảng Nhà Rồng, Bác đã tối Paris - Thủ đô giàu
sang, hoa lệ, Bác đã đến London - xứ sở sương mù..., Bác
đã từng làm một ngưòi bồi bếp, từng sông trong những
xóm thợ nghèo nàn... Nhưng đúng như một câu thơ của
Tố Hữu viết ngày Bác trở về Tổ quốc:
Ba mươi năm ấy chân không nghỉ,
Mà đến băy giờ mới tới nơi...
Cái đích của cuộc hành trình nhiều vất vả, hy sinh ăy,
với Bác lại chính là mảnh đất quê hương, mảnh đất cần
lao, đau thương, lam lũ nơi đã sinh ra Người. Nơi đầu tiên
Bác đặt chân về Tổ quốc là Cao Bằng, mảnh đất Bác đã
sống và làm vnệc suô"t chiều dài cuộc kháng chiến chổng
Pháp mà cụ thể là chiến khu Việt Bắc... Nhưng Hà Nội tự
hào là mảnh đất đưỢc gắn bó với Bác nhiều hơn cả. Đăy là
ndi Bác đọc bản Tuyên ngôn đ ộc lậ p khai sinh ra nước
Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, là nơi Bác đọc lời kêu gọi
toàn quốc kháng chiến thúc giục cả nước đứng lên giữ gìn
nền độc lập của dân tộc. Đây là nơi Bác đọc những dòng
thd chúc Tết hào sảng mà ấm áp tình người, và cũng là nơi
Bác viết những lời di chúc trước lúc đi xa... Với Bác, Hà
Nội đã gắn bó những năm tháng không thể nào quên. Đó
là những phút giây rực rỡ cò hoa, những phút giây thiêng
liêng tự hào và cả những giọt nước mắt nghẹn ngào
thương nhớ tiễn Người về cõi vĩnh hằng...!

BÁC HỒ VỚI HÀ INỘi

NGÀY BÁC TRỞ VẺ HÀ NỘI
9

Q lẩ i đ ầ u iiè n đm t (Báe

Cuối tháng Tám, sau khi giành đưỢc chính quyền,
nhân dân Hà Nội đang chờ đón Chính phủ cách mạng
lâm thời của nước Việt Nam ta ra mắt.
Trên Bến đò Phú Xá, một số cán bộ và tự vệ địa
phương đang ngóng chờ đoàn cán bộ từ chiến khu về.
Vào khoảng bôn giờ chiểu, Mặt tròi đã xế bóng, một
chiếc thuyền đinh to có mui đè sóng lũ đỏ ngầu cập Bến
Phú Xá. Đoàn cán bộ lên bồ, trong sô" hơn chục người có
một ông cụ mặc bộ quần áo nâu, nước da ngãm đen, râu
dài, ngưòi gày, tay chông gậy. Cụ có vầng trán rộng, có
đôi mắt sáng, tuy gày nhưng dáng đi vẫn nhanh nhẹn.
Thấy Cụ có phong cách lạ, lại có người mang súng bảo
vệ, những người ra đón đều ngạc nhiên, muôn biết Cụ là
ai, nhưng vì nguyên tắc bí mật nên đều im lặng. Cụ cùng
đoàn cán bộ ngồi nghỉ trên một khúc gỗ dưới gốc cây
muỗm cổ thụ, hỏi chuyện các cụ già ở địa phương về giá
cả lưđng thực, đời sông của dân làng.
Lúc này anh em tự vệ đã nấu chín cơm mời Cụ và
đoàn cán bộ vào trụ sở dùng bữa. Cụ ngồi trên phản
cùng ăn cđm với anh em. Bữa cơm chỉ có gạo đỏ, canh
mướp và muối vừng, anh em ngại Cụ già không ăn đưỢc,
nhưng Cụ đã dùng cơm ngon lành như mọi ngưòi khác.
6

BÁC HỒ VỚI HÀ NỘI

Ăn cơm xong, một đồng chí tự vệ rót nước mời Cụ
uô"ng, Cụ bảo:
- Cứ đ ể ấm chén ở phản, ai uống thi rót.
Tròi tối, Cụ cùng đoàn cán bộ vào Làng Phú Gia tạm
nghỉ trong nhà bà An, một gia đình cơ sở cách mạng.
Bác đã nghỉ ở đây một đêm. Chiều 26 tháng Tám năm
1945, xe đón Bác đưa về nội thành.
Ngày độc lập, mùng 2 tháng Chín năm 1945, dân
Làng PM Gia, Phú Xá về Quảng trường Ba Đình dự lễ
ra mắt của Chính phủ cách mạng lâm thời, được nghe
Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn đ ôc lập
mối nhận ra Cụ Chủ tịch của nước Việt Nam Dân chủ
Cộng hòa chính là Cụ già Cách mạng mới về qua làng
mình tuần trước. Mọi người cùng thấy phấn khởi tự hào
được là những người Hà Nội đầu tiên đón Bác về Thủ đô.
(Theo CÔNG NGỌC KHA - Đ ỗ THỈNH ghi

Những lẩn đón Bác - NXB Hà Nội - 1984)
Trích Bác Hổ vái Thủ đô Hà Nội Sở Vân hóa Thông tin rià Nội, 1990

Q lồ i - n đ i ^ Ó ẩì 'Jỗầ
đí%i; liú n Çîuj^jèn njQjML đẫe, lậ fi
Hà Nội, một buổi sáng chủ nhật đầu Thu, nhân dân nô
nức chuẩn bị cho ngày hội lớii nhất của dân tộc. Đó là
iigày 2-9-1945, ngày Hồ Chủ Tịch đọc bản Tuyên ngôn
độc lập khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Từ sau Cách mạng 19 tháng Tám, Hà Nội cũng như
toàn quốc sục sôi không khí cách mạng. Cò đỏ sao vàng
được treo trên cửa mọi nhà. Nhà nào chưa có cò bằng vải

7

BÁC HỒ VỚI HÀ NỘI

thì ít nhất cũng có một lá cờ bằng giấy bóng đỏ có ngôi
sao vàng 5 cánh.
Từ sáng sớm, tờ báo Cứu Quốc, số 35, ra ngày 2-9-1945,
đã được các trẻ em rao báo rao bán khắp nơi. Trên trang
nhất, cột 1, đăng lời phi lộ của tòa soạn về Ngày độc lập:
“Ngày vinh quang của T ổ quốc, ngày vui mừng độc
nhất của nhân dân, ngày làm cho chúng ta p h ải in sâu
vào đầu óc những thắng lợi vẻ vang trong khi tranh đấu
giành quyền độc lập, ngày làm cho chúng ta không thê
sao nhãng được nhiệm vụ đoàn kết, tranh đấu, hy sinh
đ ể bảo vệ nền độc lập.
Ngày độc lập đã tới!
Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã thành lập”...
Cũng ở trang nhất, cột 1, ngay dưới bài p h i lộ, có một
thông tin của Nhà Thông tin và Tuyên truyền Bắc Bộ
dưới đầu đề:
Ngày độc lập đă đưỢc ấn định
vào ngày Chủ n h ậ t 2-9-1945, hồi 14 giờ
(tức là 2 giờ củ a nước V iệt Nam độc lập)

Bản thông báo viết: “Ngày độc lập mà chúng ta hằng
mong đợi sẽ được tổ chức vào Chủ nhật 2-9-1945, vào hổi
14 giờ để:
1- Mừng những thắng lợi đầu tiên;
2- Nghe Chủ tich Chính phủ lâm thời Hồ Chí Minh
tuyên bố;
3- Thao diễn lực lương quần chúng đ ể sẵn sàng tranh đấu.
Nơi biểu tinh đã chọn là vườn hoa cạnh s ở Tài Chính
trước cổng Phủ Toàn quyền cũ (Đường Cột Cờ đi lên).
Các đường dẫn đến nơi biểu tình sẽ dành riêng cho
các đoàn thê đi tới, cấm xe cộ đi lại. Không ai được đi
ngoài hàng ngũ. Những huấn lệnh chung về các cuộc
biểu tình vẫn p h ải theo dún¿\
8

BÁC HỒ VỚI HÀ INỘI
Tiếp đó, thông báo cho biết:

''Chương trinh:
1- Chào cờ: Hát bài Tiến quản ca (âm nhạc Bảo an binh);
2- Đại biểu Ban tổ chức đọc chương trình nói về ý nghĩa
Ngày độc lập và giới thiệu Chủ tịch Hồ Chí Minh;
3- Chủ tịch Hồ Chí Minh tuyên hô'về nền độc lập Việt
Nam và chinh thể Dân chủ Cộng hoà;
4- Hát bài N am tiến;
5- Thề Độc lập;
6- Mít tinh giải tán biến thành biêu tinh.
Các nhà có mấy vô tuyến điện nên chú ý:
Chủ tịch Hồ Chí Minh sẽ tuyên b ố trước máy vô tuyến
điện truyền thanh, làn sóng 32 th.6. Các nhà có máy vô
tuyến điện thu thanh ỗ xa Hà Nội và ở các tỉnh nên đem
máy ra trước cửa và vặn to cho công chúng cùng nghe".
Nha Thông tin và Tuyên truyền Bắc Bộ
Cũng trên trang nhất tờ Cứu quốc có đăng toàn văn
Thông cáo của Bô Tuyên truyền (sô 18, ngày 31-81945). Thông cáo của Bộ Tuyên truyền nhấn mạnh:

“Chính phủ lâm thời đã ấn định ngày Chủ nhật 2-91945 sắp tới này là Ngày độc lập, một ngày lịch sử đáng
ghi bước đường khó khăn nhất trong công cuộc giải
phóng dân tộc...
Ngày độc lập sẽ là một ngày họp lớn đ ể quốc dàn nghe
lời tuyên bô' của Chủ tịch Hồ Chí Minh lần đầu tiên ra
mắt công chúng.
Ngày độc lập sẽ là một ngày lễ long trọng để chúng ta
cùng nhau thề giữ vững nền độc lập, trước ban thờ tô quốc..!'
Cũng trên trang nhất tò Cứu qu ốc này, góc bên phải
đưa tin vổi hàng tít:

“Một đội quân giải phóng tại chiến khu đã tiến về
Hà Nội. Cuộc duyệt binh tạ i Nhà hát Lớn”.

9

BÁC HỒ VỚI HÀ NỘ.

Bản tin viết:
“Được tin 2 giờ chiều ngày 29-8-1945, một đội quăn
giải phóng tại chiến khu tiến về Hà Nội đã tới Yên Viên.
T hế là con đường suốt từ Yên Viên - Gia Lăm về tới B ắc
Bộ Phủ, dân chúng kéo ra hoan hô hết lớp này đến lớp
khác k ể có tới hàng vạn. Mặc dầu trời mưa to, s ố người
đi biểu tinh vẫn mỗi lúc một đông.
Đội quân giải phóng này thuộc chi đội thứ ba và thứ
tư có chừng hơn 500 chiến sỹ, T hổ có, Kinh có và cả phụ
nữ nữa. Ai nấy nước d a đen sạm, mặt gan góc, bước chân
đi chắc nịch và chạy rất nhanh, tỏ một dấu hiệu phong
sương và chiến đấu nhiều. Các chiến sỹ ăn mặc không
cùng một kiểu như những binh lính khác, người quần
chàm áo chàm, người quần trắng áo đen lẫn lộn, có
người đội mủ nồi đen, người đội mủ Tây trắng, người đi
giày, người đi chân không, thật là một đội dân quân chỉ
cần chú trọng về tinh thần chiến đấu m à không cần chú
trọng đến hinh thức. Nhưng có một điều làm cho mọi
người hết sức kinh ngạc là dân quân đều đeo những
súng kiểu tối tân...''.
Những tin tức dồn dập đó cho thấy không khí sôi nổi
và khẩn trương của Ngày độc lập diễn ra như thế nào.
Thêm nữa, cuối trang, góc bên phải, lại có mẩu tin;
Le th oái vi• của Vua B ảo đai
•

Bản tin viết: “H uế - L ễ thoái vị của Vua B ảo Đại đã
cử hành trước Ngọ Môn ngày 30 tháng Tám, có hàng vạn
người tới dự. Vua Bảo Đại đọc chiếu chính thức thoái vị
trước máy truyền thanh và xin làm công dân của nước
Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. Đại biểu Chính phủ lâm
thời Trần Huy Liệu nhận ấn kiếm, Quốc bảo và Quốc
quyền. Năm p h át súng lệnh nổ, cờ vàng h ạ xuống, cờ đò
10

BÁC HỒ VỚI HÀ PÍỘI
s.ao vàng kéo lên. Anh Trần Huy Liệu gắn vào ngực Bảo

Đ ại huy hiệu cờ đỏ sao vàng đ ể ông nhận quyền công
dãn. Bảo Đại hứa biếu Chính phủ hai chiếc phi cơ. Quần
chúng hoan hô nhiệt liệt khi nghe đọc bản danh sách các
nihân viên trong Chính phủ Lâm thời Việt Nam'.
Và sau cùng, cùng với những tin tức về Ngày độc lập,
giữa trang, Báo Cứu Quốc đưa tin về việc quân Tàu
Tưởng sẽ kéo vào Việt Nam.
Tất cả những điều đó cho thấy việc Bác Hồ sẽ đọc Bản
Tuyên ngôn đ ôc lâ p ngày 2-9-1945 là hệ trọng như
thế nào. Và ngày đó đã tới.
Chiều 2 tháng Chín tại Ba Đình rực rõ nắng vàng mùa
Thu, lúc 14 giờ, hàng vạn nhân dân Thủ đô đã tập trung
đầy đủ với những băng rôn khẩu hiệu: “Việt Nam độc lập
m uôn n ăm ”, “Nước Việt N am củ a người Việt N am ”...
Sau này, một cuô'n phim của nước ngoài đã ghi lại cảnh
tượng lịch sử lúc đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh ngồi trong một
chiếc xe hơi màu đen tiến vào lễ đài. Trước và hai bên xe
hđi là một đoàn hộ tống gồm hai hàng xe đạp của các chiến
sỹ bảo vệ. Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các vị trong Chính
phủ đứng trên lễ đài. Bài Tiến quân ca được cử hành trọng
thể vang lên. Tiếp đó, Hồ Chủ Tịch bước ra trước micro đọc
bản Tuyên ngôn độc lập:
''Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền binh đẳng. Tạo
hóa cho họ những quyền không ai có th ể xâm phạm được;
trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và
quyền mưu cầu hạnh phúc”.
Lời nói bất hủ ấy ở trong bản Tuyên ngôn dộc lập
năm 1776 của nước Mỹ. Suy rộng ra, câu ấy có ý nghĩa
là: tất cả các dân tộc trên T h ế giới đều sinh ra binh
đắng, dân tộc nào củng có quyền sống, quyền sung sướng
và quyền tự do.
11

BÁC HỒ v ớ i tlÀ NỘI

Bản Tuyên ngôn n h â n quyền và d â n quyên của
Cách mạng Pháp năm 1791 củng nói:
''Người ta sinh ra tự do và binh đảng về quyền lợi; và
phải luôn luôn được tự do và bỉnh đắng về quyền lợỉ\
Đó là những lẽ p h ải không ai chôĩ cãi được.
T h ế mà hơn 80 năm nay, bọn thực dân Pháp lợi dụng
lá cờ tự do, binh đắng, bác ái, đến cướp đất nước ta, áp
bức đồng bào ta. Hành động của chúng trái hắn với
nhân đạo và chính nghĩa'\
Tiếp đó, bản Tuyên ngôn kể những tội ác mà thực
dân Pháp đã làm đôl vối nhân dân và đất nước ta. Và
bản Tuyên ngôn kết luận:
“BửỂ th ế cho nên, chúng tôi, Lâm thời Chính phủ của
nước Việt Nam mới, Đại biểu cho toàn dân Việt Nam,
tuyên b ố thoát ly hắn quan hệ thực dân Pháp, xoá bỏ hết
những hiệp ước mà Pháp đã ký về nước Việt Nam, xoá bỏ
tất cả mọi đặc quyền của Pháp trên đất nước Việt Nam.
Toàn dân Việt Nam, trên dưới một lòng kiên quyết
chống lại âm mưu của bọn thực dân Pháp.
Chúng tôi tin rằng các nước Đồng minh đã công nhận
những nguyên tắc dân tộc binh đắng ở các hội nghị
Têhêrăng và Cựu Kim Sơn quyết không th ể không nhận
quyền độc lập của dân Việt Nam.
Một dân tộc đã gan góc chống ách nô lệ của Pháp hơn
80 năm nay, một dân tộc đã gan góc đứng về phe Đồng
minh chống phát xít mấy năm nay, dân tộc đó phải được
tư do! Dân tộc đó p h ải được độc lập!
Vi những lẽ trên, chúng tôi, Chính phủ Lâm thời của
nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trịnh trọng tuyên b ố
với T h ế giới rằng:
Nước Việt Nam có quyền hường tự do và độc lập, và sự
thật đã thành một nước tự do độc lập. Toàn thể dân tộc
12

BÁC HỒ VỚI HÀ Pỉộl

Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượngy tính
mạng và của cải đê giữ vững quyền tự do, độc lập äy\
Sau Cách mạng 19 tháng Tám, cả nưốc rộ lên một

phong trào khởi nghĩa. Lúc ấy, Nhật đã đầu hàng Đồng
minh. Theo thỏa thuận, quân Tàu Tưởng do Lư Hán, và

sau đó đưỢc thay thế bằng Tiêu Văn sẽ kéo vào Bắc Bộ
để tước khí giới và công nhận sự đầu hàng của quân
Nhật. Thực dân Anh làm ngơ cho thực dân Pháp quay
trở lại Đông Dương. Trong bôi cảnh ấy, đất nước Việt
Nam mới, còn non trẻ của cách mạng cần có một tuyên

ngôn vối Thế giới về nền độc lập của mình.
Ngày 26-8-1945, Bác Hồ từ Thái Nguyên về đến Hà
Nội. Trung ương Đảng bô^ trí để Bác ở ngôi nhà sô" 48
Hàng Ngang. Ngày nay, trên tưòng cạnh cửa ra vào của
ngôi nhà này có gắn một tấm bảng đá trắng mang hàng
chữ thiếp vàng:

^^Trong ngôi n h á này^ tai m ột p h òn g g á c nhỏy Chủ
tịch H ồ Chí Minh đ ã viết bản Tuyên ngôn dộc lập,
k h a i sinh ra nước Viêt N am D ân chủ Công hoà^\
Hồ Chủ Tịch đã chuẩn bị cho bản Tuyên ngôn ấy từ
bao giò? Có lẽ ngay từ khi viết cuôn L ich sử d iễn ca
với lòi tiên tri nổi tiếng: ''1945, Việt Nam Độc lập''
Ngưòi ắt đã phải nghĩ đến một bản Tuyên ngôn,
Từ tháng Tư năm 1945, Việt Minh thông qua Bác Hồ
đã có sự liên lạc với phe Đồng minh và đã có một sô» phi

công Mỹ đưỢc nhảy dù xuông Việt Bắc để giúp đõ ta về
thông tin và vũ khí. Trong sô' này, có một sỹ quan tên

là Phelan (Phơlần). Trong một lá thư gửi cho cấp trên
của mình là Robert Shaplen (Rôbớt Sáplần), Phelan
cho biết là Cụ Hồ đã hỏi anh ta về câu mở đầu trong bản

Tuyên ngôn đ ôc lậ p của mình và thừa nhận rằng;
''Nhưng thực ra dường như ông ấy biết nhiều về nó hơn

13

BÁ C HỔ VỚI HÀ INỘI

tôi" (theo các tài liệu của Robert Shaplen, T h e lo s t
revolution, NY, 1965 và của Charles Fenn, H ồ C h í
Minh, A b io g r a p h ic a l in tro d u ctio n , N.Y.).

Cuôn N hững m ẩ u chu yện v ề dời h o a t đ ộ n g c ủ a
H ồ Chủ tich kể rằng Cụ Hồ nói trong đòi Cụ, Cụ viết
đã nhiều, nhưng chưa bao giò Cụ cảm động và sung
sướng như khi Cụ viết bản Tuyên ngôn đ ộc láp.
Ngày Tuyên ngôn đ ộc láp, như miêu tả của báo Cứu
Quốc số 36, ra ngày 5 - 9 - 1945, diễn ra như sau:
“Mới từ 12 giờ trưa, những nẻo đường dẫn vào Vườn
hoa Ba Đinh, nơi đ ã chọn đ ể cử hành lễ Ngày Độc lập đ ã
thấy cuồn cuộn những dòng người chảy đến. Đủ m ặt các
giới, các đoàn thể, các anh em công nhân, các nhân viên
sở công sở tư, các bô lão trong thành phố, các chị em phụ
nữ, các anh em thanh niên, các trẻ em nhi đồng v.ư...
Giữa cồng trường Vườn hoa B a Đinh đã dựng sẵn một
cái diễn đài cao, căng vải đỏ và trắng, giữa là một cột cờ
sơn trắng vươn lên cao chót vót. Máy truyền thanh đặt ở
giữa diễn đài”.(...)
14 giờ, các nhản viên của Chính phủ đến để khai mạc
cuộc lễ. Trật tự quanh diễn đàn lúc ấy rất nghiêm. Một
đội tự vệ, súng lục cầm tay, đứng chen khít nhau thành
một hàng rào tròn quanh kỳ đài. Lính bồng súng đứng
dàn ra cho đến đầu con đưòng Cột Cờ. Mọi ngưòi im lặng
hồi hộp đợi cho đến lúc đội âm nhạc giải phóng quân cử
bài kèn chào. Đoàn xe hđi của Chính phủ, có đội cảnh
sát đi trước dẫn đầu, từ từ đỗ. Các nhân viên trong
Chính phủ bưốc lên kỳ đài.
Tất cả sự chú ý của đám đông khổng lồ tới dự lễ đều
dồn cả vào vị Chủ tịch của Chính phủ, lần đầu tiên mới
ra mắt quốc dân trong dịp long trọng này để tuyên bô'
chính thức về sự thành lập của nước Việt Nam Dân chủ
14

BÁC HỔ VỚI HÀ

nộl

Cộng hòa. Một ông già gày yếu, nhưng tinh thần hiên
ngang vẫn lộ ra trong bộ điệu ưng dung, trong vầng trán
tcao mênh mông và đôi m ắt sáng, ô n g vận một bộ quần
:áo bằng vải vàng đã bạc màu và nhàu nát, có lẽ vẫn là y
phục của ông mang theo về từ những ngày lận đận bôn
ba ở hải ngoại. Hình ảnh của ông đúng như những gì mà
mọi ngưòi vẫn vẽ trong trí tưởng tưỢng về nhà chí sỹ, tóc
hoa râm đã bao năm rong ruổi phương xa, mưu tính sự
tự do, độc lập cho Tổ quôc.
Buổi lễ bất đầu. Lá cò đỏ sao vàng từ từ được kéo lên

ngọn cột cò, trong khi đội âm nhạc cử bài Tiên q u ă n ca,
Trên kỳ đài, các nhân viên Chính phủ đầu trần, đứng
lên giơ nắm tay chỉ. Bên dưới một rừng cánh tay cũng
giơ lên. Một sự yên lặng trang nghiêm. Một quang cảnh
vừa lốn lao, vừa rung động.
Sau khi Ban tổ chức giới thiệu thành phần Chính phủ
lâm thòi, Hồ Chủ Tịch bước ra trước micro. Bản tường

thuật của báo Cứu Quốc viết tiếp:
''Bằng một giọng rành mạch giản dịy thinh thoảng
Người lại hỏi vọng xuống: ''Tôi nói th ế này đồng bào nghe
có rõ không?\ tỏ ra moi lời nói của ông cất lên lúc này đều
rất nghiêm trang và ông muốn quốc dân không đ ể lọt mất
lời nào, ông đọc lời Tuyên ngôn của nước Việt Nam Dân
chủ Cộng hòa.,r.
Dứt lời Tuyên ngôn đanh thép có một giá trị lịch sử
lổn lao, tất cả quốc dân dưới kỳ đài đều đồng thanh cất
lên tiếng hoan hô như sấm vang, trong một sự nhiệt liệt
say sưa chưa bao giờ thấy.
Tiếp sau là lễ tuyên thệ của Chính phủ. Đứng trưóc
lá Quôc kỳ, đứng trước quốc dân, các nhân viên Chính

phủ lâm thòi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa bỏ mũ,
đứng thang ngưòi, thề: “Sẽ kiên quyết lãnh đạo toàn dân

15

BÁC HỒ VỚI HÀ PỈỘI

giữ vững nền độc lập cho Tổ quốc và thực hiện bản
chương trinh của Việt Minh đặng mang lại tự do hạnh
phúc cho dân tộc; trong lúc giữ nền độc lập, sẽ quyết vượt
qua mọi nỗi khó khăn, nguy hiểm, dù phải hy sinh tính
mệnh cũng không từ'.
Sau lễ tuyên thệ là một lời phát biểu của đồng chí Võ
Nguyên Giáp vối tư cách là Bộ trưởng Bộ Nội vụ, đồng
chí T rần Huy Liệu giơ ấn kiếm của Bảo Đại đã trao lại
cho Chính phủ cách mạng biểu thị sự trao lại quyền lực.
Sau cùng là lời thề độc lập của toàn thể quốc dân.
Lễ Độc lập kết thúc lúc 15 giờ 30 phút với bài Tiến

q u ă n c a do âm nhạc Bảo an binh cử hòa lẫn tiếng hát
theo của hàng vạn con người. Sau đó cuộc mít tin h biến
thành một cuộc biểu tình tuần hành rẽ ra các phô".
T h ậ t là vinh dự lớn, Hà Nội của chúng ta là Thủ đô
duy n h ất trên T h ế giối có bản Tuyên ngôn đ ộc láp

đưỢc viết nên tại chính nơi đó và được chính người viết
đọc trước quốc dân đồng bào trong ngày lễ trang nghiêm
được mang tên: N g à y Độc lập!
Nhà nghiên cứu NGUYỄN PHÚC GIÁC HẢI

^ à e úiêí '^ u ỊỊỈn ỆựỊẦn ítô
“Trong ngôi nhà này, tại một phòng gác nhỏ, Chủ
tịch Hô Chí Minh đã viết bản Tuyên ngôn đ ộ c lập,
khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa."
Dòng chữ thiếp vùng ấy nổi bật lên trên tấm bảng
bằng đá trắn g được gắn ở tưòng, cạnh cửa ra vào ngôi
nhà 48 Hàng Ngang. Ngôi nhà nằm giữa khu vực ba

16

BÁC HỒ VỚI HÀ PỈỘI

mươi sáu p h ố phường đông đúc, đã gắn liền với những
n g ày Cách mạng tháng Tám vẻ vang của dân tộc, đồng

thòi lại gắn liền với sự kiện lịch sử, không ai có thể quên
mỗi lần nhắc đến sự nghiệp vĩ đại của Bác Hồ. Nguyên
ngôi nhà này là một cửa hiệu tơ lụa lớn án thông từ
H à n g Ngang sang Hàng Cân. Chủ nhân là ông Trịnh

Văn Bô, một thương gia, lúc đó đã tham gia phong trào
V iệt Minh. Vì ở giữa một phô" buôn bán sầm uất, có cửa

hàng lắm người vào ra nên cán bộ có lui tới cũng dễ bề
che m ắt bọn m ật thám chỉ điểm; lại có lôi sau thông
san g phô khác dễ bề phân tán khi có động, nên ngôi nhà
n à y đã từng đưỢc chọn làm một cơ sở hoạt động b í m ật.

Chính ở đây, ngày 22 - 8 - 1945, đồng chí Trưòng Chinh
đã chủ trì cuộc họp của Ban thường vụ Trung ương Đảng
quyết định một sô^ vấn đề hệ trọng, trong đó có việc ra

chỉ thị cho các địa phương tiếp tục giành chính quyền và
việc đón Bác về Hà Nội.
Hôm ấy, 2 6 -8 -1 9 4 5 , đồng chí Trường Chinh lên Phú
G ia đón Bác. x ế chiều, ô tô dòi Phú Gia về nội thành và
theo lôi cửa sau (35 Hàng Cân) vào tận sân. Chủ nhà đã
dành hẩn tầng hai để các đồng chí Trung ương ăn ở và
làm việc, nên muôn mòi Bác lên ở một phòng rộng trên

tầng ba cho tĩnh. Nhưng Bác không muôn ở một mình,
Ngưòi vẫn lưu lại ở tầng hai. Từ cầu thang đi lên, qua
hành lang là tới phòng ần. Đó là một căn phòng rộng
trên sáu chục m ét vuông. Giữa phòng là một chiếc bàn

chữ nhật lớn, chung quanh có tám chiếc ghế tựa đệm
mềm. Bác và các đồng chí Trung ương đã nhiều lần ngồi
họp đ phòng này. 0 một góc phòng có chiếc bàn vuông
nhỏ, ngày ấy B ác đặt máy chữ. Phía trong cùng là chiếc
bàn tròn khá rộng. Đó là bàn ãn. ô n g bà chủ nhà có nhã
ý cử người phục vụ bữa ăn của Bác, nhưng Bác từ chỗì

17

BÁC HỔ VỚI HÀ n ộ l

và tự làm lấy. Ngày ấy, trước mặt tất cả những người
giúp việc trong nhà này, thì Bác và các đồng chí Trung
ương là bà con họ hàng thân thiết của ông bà chủ, là các
cụ, các ông ở nhà quê ra chơi.
Từ phòng ăn đi theo hành lang ra phía ngoài tới
phòng khách, đứng ở đây có thể nhìn xuốhg Phô' Hàng
Ngang. Giữa phòng kê bộ bàn ghế tiếp khách. Tại đây,
Bác Hồ đã tiếp đại biểu các tầng lớp nhân dân trong
nước, Việt kiều và cả khách nước ngoài. Bà Trịnh có kể
lại rằng: một hôm, có hai ngưòi khách nước ngoài đến
gặp Bác, bà định giới thiệu người làm phiên dịch nhưng
khi vào xin ý kiến Bác thì bà rất ngạc nhiên thấy Bác
đang trò chuyện với khách bằng tiếng Anh.
Cạnh phòng khách có một căn phòng nhỏ. Đồ đạc
trong phòng khá đơn giản: một tủ nhỏ, một ghế đi văng,
một bàn tròn và một chiếc ghê bành có lưng tựa cao.
Chính ở cản phòng khoảng hai chục mét vuông này, Bác
đã viết Tuyên ngôn đ ộ c lậ p , một áng văn có giá trị
muôn đòi. Bác đã đặt chiếc giường vải xếp để nghỉ đêm
ngay ở căn phòng nhỏ bé ấy.
Sau ngày 2-9-1945, Bác dời về làm việc ỏ Bắc Bộ Phủ.
Trước khi từ biệt, Bác đã tổ chức họp mặt với gia đình ông
Trịnh Văn Bô. Bác cảm ơn, căn dặn và tặng gia đình một
chiếc ngà voi chạm làm kỷ niệm.
(PHÚC VINH ghi - Nơi đây Bác viết
Tuyên ngôn độc lập - Quận Hoàn Kiếm - 1985)
Trích Bác Hồ với Thủ đô Hà Nội SỞ Văn hóa Thông tin Hà Nội, 1990.

18

BÁC HỒ VỚI HÀ INỘI

NGÀY NGƯỜI ĐỌC TUYÊN NGÔN ĐỘC LẬP
•

•

•

đfị h tìa , ũàễup nắếiíẬ 'Tỉa ^ ì n h

ở phía sau Vườn Bách Thảo có một bãi cỏ rộng tỏa ra
sáu ngả đường của Hà Nội tạo thành một điểm tròn, nhân
dân quen gọi là Vườn hoa Ngã Sáu. Năm 1945, nơi này
được mang tên Ba Đình, vốn là tên gọi một cứ điểm chốhg
Pháp nổi tiếng ở Thanh Hóa trong thòi gian 1885-1888.
Khu vực vườn hoa vắng vẻ ít ngưòi qua lại này không
biết rằng có một sự kiện trọng đại của lịch sử đất nước,
của cả dân tộc sẽ diễn ra ở đây.
Mồng 2 tháng Chín năm 1945!
Tròi Thu Hà Nội trong xanh, nắng vàng rực rỡ, lung
linh làm thắm thêm màu đỏ tưng bừng trải ra trên khắp
các phố phường Thủ đô. Cờ bay đỏ phố, đỏ nhà, đỏ hàng
cây xahh, đỏ mặt nước sông hồ.
Hà Nội đã vùng lến giành chính quyền, cùng với cả
nước làm nên Cách mạng tháng Tám huy hoàng. Hôm
nay, Hà Nội lại thay mặt cả nước dự lễ Độc lập khai
sinh ra nưỏc Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Từng dòng người đủ màu sắc nườm nượp kéo về Vườn
hoa Ba Đình. Như dòng suốỉ đỏ tuôn chảy về một điểm,
những biểu ngữ chăng ngang các đưồng phô' bằng các
thứ tiếng Việt, Anh, Pháp, Hoa, Nga: Nước Viêt N am
c ủ a n g ư ờ i Việt Nam, ủ n g hộ C h in h p h ủ lâm thời,

ủ n g h ộ C hủ tịch H ồ Chi Minh.

19

BÁC HỒ VỚI HÀ NỘI

Vườn hoa Ba Đình rực rỡ cờ hoa và biểu ngữ. Một lễ
đài cao bằng gỗ căng vải đỏ vươn lên như một đài hoa

chiến thắng. Hàng chục vạn nhân dân Hà Nội và các
tỉnh đã nườm nưỢp về đây dự ngày hội lớn, cuồn cuộn

như một đại dương dậy sóng, sóng người và sóng cờ. Bầu
trời Ba Đình rung lên trong tiếng hô: Nước Việt N am
của người Việt Nam, ủng hộ Chủ tịch Hồ Chí Minh, H ồ
Chí Minh muôn năm.
Năm mươi vạn nhân dân đã có mặt ở khu vực vườn
hoa và còn hàng vạn ngưòi tụ họp trên các đưòng phô" xa.
Người ta ước tính có tất cả một triệu người tham gia hội
lễ. Đây là cuộc hội tụ nhân dân lớn nhất chưa từng có
trong lịch sử nước ta từ trưốc tới nay.
Trong đội ngũ những người thợ quần xanh áo trắng
tràn đầy sức mạnh và niềm tin đứng trước lễ đài, có mặt
những người thợ điện Yên Phụ, thợ nhà máy nước mà
ngày 19 tháng Tám trước đó đã xông lên, vượt qua hàng
rào vào chiếm Phủ Khâm Sai, kéo cồ đỏ sao vàng lên cột
cò cao nhất.
Trong lớp lớp hàng vạn nông dân, dân nghèo ngoại
thành ven nội với chị em phụ nữ, mặc áo tứ thân, thắt
lưng hoa lý, có các cô gái, chàng trai Làng hoa Ngọc Hà,
Hữu Tiệp, những chị seo giấy Yên Thái, chị dệt lĩnh
Trích Sài, bà con ở An toàn khu vùng Bưởi, những lớp
dân nghèo Nghĩa Dũng, Yên Phụ, bãi Sông Hồng.
Có đội ngũ những trí thức, những văn nghệ sỹ đã từng
họp mặt trong tổ chức Văn h ó a cứu qu ốc ở 124 Phô'Phó
Đức Chính, ở vùng Bưởi năm xưa. Có mặt những thanh
niên, học sinh đã từng in truyền đơn và Báo Tiền ph on g ,
Báo Hồn nước tại Ghùa Bát Mẫu, Làng Hữu Tiệp, ở một
nhà in bí mật Phố Phan Đình Phùng...
Những cụ già, em nhỏ, những chàng trai cô gái,
những công chức, những nhà tu hành, trang nghiêm rộn

20

BÁC HỒ VỚI HÀ INỘI

ràng xếp thành đội ngũ. Các chiến sỹ Quân giải phóng,
cùng các đội tự vệ thành đã dàn hàng ngang trước lễ đài.
Cả biển người sôi động chò đợi những giờ phút lịch sử.
Đoàn xe chở các vị trong Chính phủ đã tới, hai bên có đội
danh dự của lực lưỢng công an đi xe đạp hộ tổng.

Chủ tịch Hồ Chí Minh và các vị cùng đi bước lên lễ
đài. Đó là một cụ già hdi gầy, trán cao, râu thưa, mắt rất
sáng. Cụ đội chiếc mũ vải đã ngả màu vàng vì mưa gió,
mặc bộ quần áo ka ki cổ cao, đi dép cao su trắng, có dáng
đi hoạt bát nhanh nhẹn.
Bác Hồ đã xuất hiện trước một triệu đồng bào ngày
hôm đó như vậy, giản dị thân mật như một người cha
hiền về với gia đình.
Bác đọc Tuyên ngôn đ ộc lập. Lời nói của Bác đầm
ấm, khúc chiết, rõ ràng. Đây không phải là giọng nói
hùng hồn, long trọng của các chính khách, của các nhà
hùng biện. Mà là tiếng nói chứa đựng một tình cảm sâu
sắc, lớn lao, một ý chí kiên quyết đầy tự tin, từng câu
từng chữ thấm vào lòng người.
Đọc bản Tuyên ngôn đ ôc ỉă p đến nửa chừng, như
xúc động Bác dừng lại và bỗng nhiên hỏi;
- Đồng bào có nghe rõ tiêng tôi nói không?
Mọi người đều bất ngò, cùng đồng thanh hô lớn:
-C ó!
Lòi đáp vang dội như một tiếng sấm.
Câu hỏi đơn giản này đã làm xoá bỏ tất cả những gì
còn ngăn cách giữa vị Chủ tịch nước và nhân dân, giữa
lãnh tụ và quần chúng. Bác cùng với cả biển người đã
hòa làm một.
Tiếng Bác vang lên, kết thúc bản Tuyên ngôn:
- ... Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập,
và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập. Toàn thê
21

BÁC HỒ VỚI HÀ NỘI

dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực
lượng, tính mạng và của cải đê giữ vững quyền tự dOj độc
lập ấy.
Buổi lễ kết thúc bằng những lòi thề độc lập.
Đó là lồi thề của toàn dân đoàn kết một lòng ủng hộ
Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, ủng
hộ Chủ tịch Hồ Chí Minh, kiên quyết giữ vững nền độc
lập hoàn toàn cho Tổ quốc, chông mọi âm mưu xâm lược.
Một triệu cánh tay giơ cao, một triệu tiếng hô đáp lại;

- Xin thề!
Tiếng xin thề vang dội, lan tỏa như những lớp sóng
trên biển người dày đặc. H àng triệu tấm lòng bồi hồi xúc
động và cũng bừng bừng kh í thế. Độc lập, tự do đã đến
với mỗi người dân và mỗi người cũng đã đưỢc trao nghĩa
vụ th iên g liêng trong sự nghiệp bảo vệ độc lập và tự do
của Tổ quốc.
Với ngày mồng 2 tháng Chín, lịch sử đã sang trang.

Một kỷ nguyên mới bắt đầu: Kỷ nguyên độc lập, tự do và
chủ nghĩa xã hộL
Cũng từ ngày mồng 2 th án g Chín đó, tên gọi B a Đình

đã đi vào lịch sử.
- Báo Cứu q u ố c ngày 3 -9-19 45 .

- Hồi ký Nhữtìg năm tháng không thể nào quên
của Đại tướng Võ Nguyên Giáp. NXB Quân đội
Nhân dân - Hà Nội 1974.

- Những mâu chuyện vể đời hoạt động của Hố
Chủ tịch của Trần Dan Tiên - NXB sir thật 1975.
- Nửa thế kỷ đâu tranh cách mạng của Đảng
bộ và nhân dân Quận Ba Đình - Mà Nôi 1984.

22

BÁC HÓ VỚI HÀ NỘI

^uíịêMi ttụiịặi ¿tỏe líịp

Hỡi đồng bào cả nước,
''Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền binh đắng.
Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thê xâm phạm
được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền
tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc\
Lời nói bất hủ ấy ở trong bản Tuyên ngôn đôc lập
năm 1776 của nước Mỹ, Suy rộng ra, câu ấy có ý nghĩa
là : tất cả các dân tộc trên T hế giới đều sinh ra binh
đẳng, dân tộc nào củng có quyền sống, quyền sung sướng
và quyển tự do,
Bản Tuyên ngôn n h â n quyên và d â n quyên của
Cách mạng Pháp năm 1791 củng nói:
''Người ta sinh ra tự do và binh đắng về quyền lợi; và
phải luôn luôn được tự do và binh đắng về quyền lợĩ\
Đó là những lẽ phải không ai chối cãi được.
T hế mà hơn 80 năm nay, bọn thực dăn Pháp lợi dụng
lá cờ tự dOy binh đắng, bác ái, đến cướp đất nước ta, áp
bức đồng bào ta. Hành động của chúng trái hắn với
nhân đạo và chính nghĩa.
Về chính trị, chúng tuyệt đối không cho nhân dân ta
một chút tự do dân chủ nào,
Chúng thi hành những luật pháp dã man. Chúng ỈẠp ba
ch ế độ khác nhau ở Trung, Nam, Bắc đ ể ngăn cản việc thống
nhất nước nhà của ta, đê ngăn cản dân tộc ta đoàn kết
Chúng lập ra nhà tù nhiều hơn trường học. Chúng
thắng tay chém giết những người yêu nước thương nòi
của ta. Chúng tắm các cuộc khởi nghĩa của ta trong
những bê máu.
Chúng ràng buộc dư luận, thi hành chính sách ngu dân.

23

BÁC HỒ VỚI HÀ rsộl

Chúng dùng thuốc phiện, rưỢu cồn đ ể làm. cho nòi
giống ta suy nhưỢc.

v ề kinh tế, chúng bóc lột dân ta đến xương tủy, khiến
cho dãn ta nghèo nàn, thiếu thốn, nước ta xơ xác, tiêu điều,
Chúng cướp không ruộng đấty hầm. mỏ, nguyên liệu.
Chúng giữ độc quyền in giấy b ạ C y xuất cảng và nhập cảng.
Chúng đặt ra hàng trăm thứ thuế vô lý, làm cho dán
ta, nhất là dân cày và dân buôn, trở nên bần cùng.
Chúng không cho các nhà tư sản ta ngóc đầu lên.
Chúng bóc lột công nhân ta một cách vô cùng tàn nhẫn,
Mùa Thu năm 1940, phát xít Nhật đến xâm lăng
Đông Dương đê mở thêm căn cứ đánh Đồng minh, thi
bọn thực dân Pháp quỳ gôĩ đầu hàng, mở cửa nước ta
rước Nhật. Từ đó dân ta chịu hai tầng xiềng xích: Pháp
và Nhật, Từ đó dân ta càng cực khổ, nghèo nàn. Kết quả
là cuối năm ngoái sang đầu năm nay, từ Quảng Trị đến
Bắc Kỳ, hơn hai triệu đồng bào ta bị chết đói.
Ngày 9 tháng 3 năm nay, Nhật tước khí giới của quân đội
Pháp. Bọn thực dân Pháp hoặc là bỏ chạy, hoặc đầu hàng.
Thế là chang những chúng không ''bảo hổ' đưỢc ta, trái lại,
trong 5 năm, chúng đã bán nước ta hai lần cho Nhật
Trước ngày 9 tháng 3, biết bao lần Việt Minh đã kêu
gọi người Pháp liên minh đ ể chống Nhật. Bọn thực dân
Pháp đã không đáp ứng, lại thắng tay khủng b ố Việt
Minh hơn nữa.
Thậm chí đến khi thua chạy, chúng còn nhẫn tâm
giết nốt s ố đông tù chính trị ở Yên B ái và Cao Bằng.
Tuy vậy^ đối với người Pháp, đồng bào ta vẫn giữ một
thái độ khoan hồng và nhân đạo. Sau cuộc biến động ngày
9 tháng Ba, Việt Minh đã giúp cho nhiều người Pháp chạy
qua biên thừy, lại cứu cho nhiều người Pháp ra khỏi nhà
giam Nhật và bảo vệ tính mạng và tài sản cho họ.
Sự thật là từ mùa Thu năm 1940, nước ta đã thành
thuộc địa của Nhật, chứ không phải thuộc địa của Pháp
24

BÁ C HỒ VỚI HÀ NỘI

nữa. Khi Nhật hàng Đồng minh thi nhân dân cả nước ta
đã nổi dậy giành chinh quyền, lập nên nước Việt Nam
Dân chủ Cộng hòa.
Sự thật là dân ta đã lấy lại nước Việt Nam từ ...